Tegen groene daken heb ik niets. En allergisch voor regentonnen ben ik ook niet. Overkappingen? Prima. Maar waar ik wél moeite mee heb, is de manier waarop deze elementen vaak worden ingezet: als losse oplossingen zonder samenhang. We doen het omdat ze trendy zijn. In het tuinontwerp zien we steeds vaker een opeenstapeling van populaire items – van corten stalen randen tot leilindes en van wadi’s, split tot en met schaduwdoeken – die samen het beeld vormen van de ‘hedendaagse tuin’.

Wanneer spreken we van een ecologische tuin?

Trends zijn niet duurzaam

Een trend is per definitie tijdelijk. In de tuinwereld leidt dat tot een cyclus van kopen, vervangen en weggooien. Reclame doet ons geloven dat we de spullen nodig hebben: een bladblazer, hogedrukspuit, schaduwdoek? Dat is zonde van het materiaal de grondstoffen en het geld én misschien het belangrijkste van de ecologische potentie van een tuin. Want hoewel ik niets heb tegen de spullen op zichzelf, ben ik van mening dat we met een doorwrochtentuinontwerp – rekening houdend met de specifieke groei omstandigheden die gelden voor die tuin - de aanschaf van veel spullen kunnen voorkomen en vervangen door ecologisch verantwoorde oplossingen die vaak ook betaalbaarder zijn.

Ecologie vraagt om schaal

In mijn lessen over bodem, water en ecologie komt het vaak terug: ecologie en tuin staan op gespannen voet met elkaar. Ecologie vraagt om ruimte, terwijl een tuin per definitie begrensd is. Toch is er binnen die beperking veel mogelijk – mits je keuzes maakt, duidelijke keuzes. Een goede tuin is geen verzameling losse elementen, maar een integraal ruimtelijke settingwaarin elk (tuin)onderdeel met elkaar samenhangt.

Een tuinontwerper speelt hierin een cruciale rol. Niet door simpelweg een regenton of wadi toe te voegen, maar door een organiserend principe te introduceren dat alle onderdelen – hoe tegenstrijdig ook – een plek geeft. Een goede tuin voelt logisch aan, en roept spanning op. Alles klopt. De schaal, de functies en de (plant)materialen waarmee de ontwerper uitdrukking geeft aan de ontwerpuitgangspunten.

Begin bij het maaiveld

Mijn pleidooi: begin bij het maaiveld daar valt de grootste (groene) winst te behalen tegen relatief geringe kosten. Ontwerp vanuit bodem, water en groeiplaats. Werk met hoogteverschillen en overgangen. Speel in op de situatie ter plekke. Denk in grotere structuren die passen bij de plek. Een enkele goed geplaatste boom in de tuin is ecologisch gezien van meer waarde dan een sedum dak van 3 m2 op een schuurtje!

Van fragmentatie naar samenhang

We leven in een tijd waarin we graag ‘oplossingen’ kopen. Voor elke wens is er wel een product. De filosoof Ton Lemaire noemt dit verdinglijken: de neiging om spullen te kopen die ons leven (ogenschijnlijk) makkelijker maken. Veel tuinen lijken hierdoor op elkaar en dat is per definitie een gemiste kans. Ecologisch gezien is het juist interessant als er een zo groot mogelijk variëteit aan groene plekken en buitenruimtes ontstaat. Geen monocultures met buxus en hortensia en in elke tuin dezelfde ingrediënten als verhoogde bakken en cortenstalen randen. Variëteit, overgangen, robuuste maat zijn uitgangspunten voor ecologische potentie!

Een ecologische tuin ontstaat niet door het optellen van losse elementen. Het vraagt om een integrale benadering, gebaseerd op de specifieke omstandigheden van de plek: zon, wind, bodem, water. En ook: op de wensen van de gebruiker, de architectuur van de woning en de directe context. Een goed ontwerp vertelt bovendien een verhaal, een verhaal dat gaat over die specifieke plek, de bewoners en de directe context en dat verhaal – de geest van de plek - is authentiek.

Tot slot

Kortom: Een tuinontwerp ordend, organiseert, integreert wensen en kwaliteiten en vertelt het verhaal van de plek. Het is deze gelaagdheid die de tuin betekenis geeft en duurzaam maakt met een blijvende bijdrage aan een gezonde leefomgeving.

En vergeet niet: hoe kleiner de tuin hoe meer ontwerpvaardigheden het vraagt!

In een tijd waarin steden steeds warmer worden, biodiversiteit onder druk staat en de ruimte schaars is, wordt het ontwerpen van buitenruimtes een complexe puzzel. Of het nu gaat om een buurtplein, een schoolplein, park of tuin – elke vierkante meter telt. Maar hoe maak je als ontwerper de juiste keuzes? En belangrijker nog: hoe weeg je de korte termijn kosten af tegen de lange termijn duurzaamheid?

Het afwegingskader: vier hoekpunten

Bij het inrichten van buitenruimtes worden voortdurend afwegingen gemaakt. Elke plek heeft zijn eigen functie – denk aan ontmoeten, spelen, verblijven of bewegen – en stelt specifieke eisen aan toegankelijkheid, veiligheid en gebruiksgemak.

Daarnaast spelen lokale omstandigheden een grote rol:

• Grondsoort en draagkracht bepalen wat technisch mogelijk is.
• Financiële kaders zetten de toon voor wat haalbaar is.
• Ontwerp en materialisatie geven vorm aan de beleving en het karakter van de ruimte.

Deze vier elementen – functie, situatie, budget en ontwerp – vormen samen het fundament van elk ontwerpbesluit.

Nieuwe eisen, nieuwe keuzes

Maar de puzzel wordt groter. Ecologie, biodiversiteit, voedselproductie en het tegengaan van hittestress zijn geen luxe meer – ze zijn noodzaak. Deze aanvullende criteria beïnvloeden de keuzes die we maken, en die we móéten maken.

Een plein vergroenen met bomen en wadi’s klinkt aantrekkelijk, maar vraagt soms om forse investeringen. En wat als die bomen de zichtlijnen belemmeren of de sociale veiligheid verminderen? Of als de ondergrond – zoals veen – extra onderhoud vergt?

Denken in tijd en impact

Een plein op veengrond dat elke tien jaar gerenoveerd moet worden, is misschien op korte termijn goedkoper. Maar een onderheid plein met duurzame materialen en slimme wateropvang kan op de lange termijn veel duurzamer én kostenefficiënter zijn.

Daarom is het essentieel om verder te kijken dan de eerste begroting. Denk in levensduur, onderhoudscycli en maatschappelijke waarde. Gebruik tools zoals een LCA (levenscyclusanalyse) of een afwegingsmatrix om keuzes transparant te maken.

Reflectievraag

Hoe maak jij – als ontwerper, beleidsmaker of opdrachtgever – de afweging tussen korte termijn kosten en lange termijn duurzaamheid in jouw (tuin) projecten?

Sipke Terpstra, docent bij de opleiding Beplantingsadviseur, schreef onlangs een artikel in het vakblad Stad+Groen. (Tip: de gele vakbladen in het rek bij de entree van de Belgielaan zijn bedoeld om mee te nemen.)

In zijn artikel gaat Sipke in op het ontwerp van wadi’s en de bijbehorende beplanting. De term wadiis afkomstig uit de openbare ruimte, waar deze voorzieningen op grote schaal worden toegepast om regenwater tijdelijk op te slaan en langzaam in de bodem te laten infiltreren. In particuliere tuinen is de schaal uiteraard kleiner, maar het principe blijft hetzelfde. Sipke noemt deze toepassingen dan ook treffend miniatuurwadi’s.

Het belangrijkste punt dat hij maakt, is dat water een volwaardige plek verdient in het tuinontwerp. Niet alleen vanwege de esthetische waarde, maar ook vanwege de ecologische voordelen. Water in de tuin – in welke vorm dan ook – voegt altijd iets toe, mits het ontwerp voldoende ruimte biedt. Helaas zien we in de praktijk vaak dat waterpartijen of wadi’s te klein of te versnipperd worden aangelegd. Het resultaat is een rommelig geheel dat zijn ecologische functie grotendeels verliest.

Het advies is dan ook om water integraal mee te nemen in het ontwerp. Begin bij de basis: breng de groeiplaatsomstandigheden goed in kaart en onderzoek hoe je met het ontwerp de kwaliteiten van de plek kunt versterken. Tuinontwerp draait immers om het maken van keuzes, ordening en het aanbrengen van structuur. Wie biodiversiteit wil stimuleren, moet ruimte creëren voor variatie. Dat betekent: werk met gradiënten, denk in zones, en maak onderdelen zoals wadi’s zo groot mogelijk. Een eenvoudige greppel biedt ecologisch gezien minder kansen dan een ruime verlaging in het terrein waarin water kan blijven staan.

Werken met water en ecologie betekent werken aan diversiteit in groeiplaatsomstandigheden – en dus aan biodiversiteit.

Lees hier het artikel

Geuren, smaken, klanken, ze roepen vaak sterke emoties en herinneringen op. Onze zintuiglijke beleving is krachtig. Logisch natuurlijk, want we hebben net als dieren zintuigen ontwikkeld om te kunnen overleven. Van onze vijf zintuigen maken we vooral gebruik van het zien. Beeld bepaalt onze keuzes, vooral door de centrale rol van de vele media in ons huidige leven. Het visuele is ook in onze tuinen het meest bepalend. Maar er valt zoveel meer te beleven.

Alle zintuigen

Het lijkt een open deur, want natuurlijk kiezen we al regelmatig voor planten met geur en voor soorten met een zachte textuur, ofwel een ‘aaibaarheidsfactor’. Maar uiteindelijk selecteren we voornamelijk op wat we willen zien en zelden op al onze zintuigen.

Zien, horen, ruiken, proeven en voelen zijn onze voornaamste zintuigen. Je kunt je voorstellen dat wanneer ze alle vijf even positief worden geprikkeld, onze beleving sterk wordt verrijkt. Vaak gebeurt dat onbewust. Denk maar aan een wandeling in de natuur, waarbij je vanuit nagenoeg alle zintuigen geniet van de omgeving. Vertaald naar de tuin kunnen we dan ook veel bewuster kiezen voor planten en materialen die al onze zintuigen prikkelen.

Klankeffect van materialen en texturen

Materialen hebben een groot effect op de klankbeleving. Harde materialen weerkaatsen geluiden, terwijl zachte materialen dempen. Ook water speelt een belangrijke rol. Stilstaand water in een vijver draagt klanken, terwijl bewegend water hinderlijke geluiden kan camoufleren. Beplanting en de hoogte ervan is ook bepalend, waarbij bladmassa dempt en hout (stam en takken) resoneert. Bladvormen hebben grote invloed op het spel van wind en beweging, denk aan de diverse soorten geritsel en geruis.

De beleving van de buitenruimte op basis van klank is dan ook niet alleen van waarde bij mensen met een beperkt gezichtsvermogen. Er is een enorm palet aan klankkleuren die je kunt inzetten bij de beleving van een tuin.

Geurende elementen

Bij geurende planten denken we direct aan bloemen; de variatie aan bloemgeuren is natuurlijk overweldigend. Maar bloei is vaak van korte duur. Aromatische bladeren of andere plantdelen, zoals bijvoorbeeld bij veel kruiden en naaldbomen, zorgen voor een veel langere geurbeleving. Bepaalde houtsoorten, waterelementen, half verharding en zelfs bodemprocessen kunnen allemaal een rol spelen bij het vrijkomen van geuren. Geur wordt vaak gezien als aangename bijkomstigheid, maar als het een hoofdrol mag spelen, krijgt de ruimte een hele waardevolle extra dimensie.

Smaakbeleving

Het zelf verbouwen van voedsel is nog nooit zo in de belangstelling geweest. Eigen kweek en oogst is dé trend van deze tijd. Moestuinen, voedselbossen, stadslandbouw, steeds meer plekken worden ervoor benut. En niet in de laatste plaats vanwege de smaak. Biologische teelt zorgt voor veel meer smaakontwikkeling bij groente en fruit. En waar bloemen tot voor kort alleen bewonderd werden om hun geur en schoonheid, zorgen ze nu voor een extra smaakbeleving. Kruiden, groenten, fruit en bloemen, de kleinste ruimte of wand wordt steeds vaker ingericht om iets eetbaars te laten groeien. Een terechte ontwikkeling, al valt er altijd nog winst te boeken bij het structureel kiezen voor planten vanwege hun smakelijke delen.

Gevoel bij aanraking

Bij het kiezen van zowel de grijze als de groene materialen speelt de gevoelsbeleving, bewust en onbewust, een grote rol. Hoe iets aanvoelt, kan doorslaggevend zijn. En ondanks dat onze voorkeur eerder uitgaat naar dingen die aangenaam voelen, kan een contrast zorgen voor een versterkend effect. Zoals een overgang van verharding naar gras of zand. Of het verschil tussen stekels en zijdezachte texturen. Het roept verschillende emoties op en het bewust inzetten van materialen en beplanting voor specifieke gevoelens is zeker een meerwaarde bij de beleving van de buitenruimte.

De waarde van een eigen geborgen plek

De overwegingen bij het kiezen van beplanting zijn nog nooit zo duizelingwekkend geweest. Alle actuele thema’s zoals klimaatbestendig, duurzaam, ecologisch, het hele jaar door interessant, eetbaar enz. maken het verre van makkelijk om een keuze te maken.

De globalisering zorgt dat we voortdurend het gevoel hebben de complete wereldproblematiek te moeten meedragen. Het is dan ook begrijpelijk dat de behoefte aan ‘een eigen geborgen plek’ steeds sterker wordt. Een eigen plek waar rust en ruimte voor al je zintuigen kan bijdragen aan een geestelijke balans. En in de hectiek van onze huidige tijd, is zo’n plek zeker geen overbodige luxe.