Zaterdag 20 april was het zo ver dat we een studievoorlichting mochten verzorgen op de voormalige tuinbouwschool Frederiksoord.  

We moesten wel even ‘landen’ om - na een autorit van ruim 2 uur - net op de grens van Drenthe en Friesland in een lokaal in Frederiksoord een studievoorlichting te geven.

Voor de OntwerpAcademie een proef om, bij DE PROEF - dat is de stichting die de handen ineengeslagen heeft om gebouwen en terrein nieuw leven in te blazen ten bate van educatie, erfgoed, ecologie, kunst en cultuur - een presentatie te geven. Een kleine groep enthousiastelingen werd gastvrij ontvangen door Kim van den Belt een van de beheerders - zoals ze zichzelf noemt - van DE PROEF.

Voor mij was het een historische dag want decennia lang draaide het in mijn hoofd om die twee beroemde tuinbouwscholen. Boskoop en Frederiksoord. Als je serieus genomen wilde worden volgde je een opleiding op een van deze twee scholen. En vandaag was ik voor het eerst op het terrein en kon ik de sfeer proeven van de lokalen en gebouwen die zo’n 20 jaar leeg gestaan hebben.

Beide scholen zijn destijd opgegaan in grotere AOC’s. Het voormalige terrein van de Boskoopse R.M.TuS. en R.H.S.T.L. is zelfs met de grond gelijk gemaakt om plaats te bieden aan een woonwijk.

In Frederiksoord is dat anders gelopen. Jarenlang heeft er een projectontwikkelaar op het terrein gezeten die een deel van de voormalige tuinen heeft verkocht aan een zorginstantie met het doel financiële middelen te genereren. Gelukkig is een groot deel van de tuinen behouden gebleven die door een grote groep vrijwilligers onderhanden genomen wordt. Dat die tuinen de moeite waard zijn is mij duidelijk geworden met de rondleiding die ik kreeg van mijn collega Ploni Sikkes. Markante oude en vooral volgroeide bomen zijn er te bewonderen. Een feest voor het oog maar tegelijkertijd ook een ontboezeming. Nooit geweten dat een Chamaecyparis pisifera ‘Filifera’ een meter of 7 hoog kan worden.

Er is natuurlijk nog veel herstel werk te doen in de tuin. Maar de sfeer voelt goed, de vrijwilligers zijn enthousiast en de basis is er gewoon al. Wij zien er naar uit om in het ‘hoge’ noorden lessen tuinarchitectuur te verzorgen.  

Voor mijn gevoel is het nog heel recent dat we het examen Beplantingsadviseur opstartten. En toch overhandigen we binnenkort alweer de derde examengroep het diploma. Ruim dertig studenten mogen zich dan Beplantingsadviseur noemen.

Petje af voor al deze studenten die hun schouders zetten onder de opdrachten die ze toegestuurd kregen. Ook petje af voor de examinatoren die de uitwerkingen vervolgens kritisch moeten bekijken en beoordelen. Graag deel ik enige aantekeningen van de examinatoren zodat je er je voordeel mee kunt doen, of je nu wel of niet besluit examen te doen. ‍

Visie
Als beplantingsadviseur kijk je naar een ontwerp van een ander. Wat is jouw visie op het BIP van de ontwerper? Kun je hierop doorontwerpen? Neem de ruimte om een eigen onderbouwde analyse - zichtlijnen, massa/ruimte, zichtlijnen, groeiplaatsfactoren en zo - te maken. Dit helpt je keuzes te maken in hoogte en compositie. Onderbouw ook je keuzes. 

Weet dat je als Beplantingsadviseur mag afwijken van het BIP. Pak de vrijheid je eigen visie en keuzes te maken om het ontwerp te versterken, onderbouw dit wel met beelden en tekeningen. Zoek vooral de essentie van je visie op de beplanting en maak het concreet.

Tekeningen
Maak themakaartjes, trek er conclusies uit, formuleer je hoofduitgangspunt en vertaal dit alles naar het beplantingsplan. Vergeet niet dat je bij het ontwikkelen van je beplanting eerst met de vorm begint. Maak dan ook aanzichten hoe de plantmassa’s zich tot elkaar verhouden. Wat wil je met de verschijningsvorm en de massa in de beplanting. En maak ook ruimtelijke tekeningen als doorsnedes en massa/ruimte tekeningen. Wat is er nodig in de tuin om het ontwerp te versterken of ondersteunen? Zorg dat de tekening die je maakt de relevante informatie heeft.

Kies een referentiebeeld wat duidelijk weergeeft wat je visie op de plek is (ruimtelijk gezien). Bij voorkeur niet alleen van beplanting maar ook van een ruimtelijke vertaling. Als je voor een referentiebeeld kiest, zet deze dan consequent door.  

Zorg dat je tekeningen leesbaar en op schaal zijn en je idee ondersteunen.

Beeld
Let op de groepsgrootte van de beplanting en of de keuze van de soort ook het beeld geeft wat jij voor ogen hebt.  

Denk bij de keuze van de beplanting aan de seizoenen: wanneer bloeit welke plant in welk seizoen, wat is wintergroen en geeft dus het winterbeeld. Laat het in tekeningen zien.  Laat ook zien hoe de beplanting zich ontwikkelt in de tijd: in het begin is er relatief weinig schaduw terwijl later de bomen impact hebben op de beplanting. 

Leesbaarheid

• Formuleer de volledige wetenschappelijke naam (niet de Latijnse naam) en de Nederlandse naam en noteer de schaal van elke tekening (+papierformaat en noordpijl).
• Nummer je plantoverzicht op volgorde, dit verhoogt de vindbaarheid, en zet in de lijst duidelijk waar de bomen, heesters, klimmers etc. staan. 
• Je maakt je beplantingsplan ook leesbaar als je het uitdiept per plantvak. En zet je elk plantvak op een apart blad dan kun je er ook nog de aanzichten bij zetten.  
• Formuleer de plantmaat van de bomen. Deze zijn belangrijk in het ontwerp. Met welke maat wil je starten? 
• Formuleer plantafstanden en plantverband – belangrijk voor de aanleg - en maak hiervan een aparte tekening (zw/wit). 

Onderhoud

• Het terug laten komen van het assortiment in grotere groepen maakt het onderhoud makkelijker.  
• Let op bij de keuze van kortlevende planten die de neiging hebben tot uitzaaien en wegvallen in relatie tot onderhoud.  
• Neem de klant mee in de mogelijke ontwikkeling van de border in de loop van de tijd, bijv. uitzaaien en /of wegvallen. 
• Help de klant als je een onderhoud intensieve beplanting kiest met een duidelijk onderhoudsschema.    ‍‍

Vragen over het examen? Neem gerust contact met me op: Examenbureau@ontwerpacademie.nl  

Jetteke Sjouke
Examenbureau OntwerpAcademie

Een boswachter – te zien op de film van de NOS - legt ons uit dat het steenmeel uit Oostenrijk komt. De ingreep is nodig want de bossen op onze zandgronden zijn er slecht aan toe, aldus de boswachter. Een aantal jaren geleden – zo kan ik me herinneren – was er een soort gelijk beeld te zien van een zelfde soort materiaal dat uit Zweden moest komen en uitgestrooid werd over Nederlandse zandgronden.

Voorland?
Onze natuur, inclusief de bossen, zijn er slecht aan toe, dat weten we al langer. Verzuring, vermesting, verdroging we kennen de termen nog wel uit de jaren ‘70 van de vorige eeuw – en er is sindsdien kennelijk weinig verbeterd.

In deze korte journaal uitzending gaat het over de verzuring op de arme zandgronden. De bossen hebben er onder te lijden. De verminderde conditie van de pijnbomen zorgt voor een eldorado voor de Letterzetter en de Dennescheerder die baat hebben bij de voor hun gunstige omstandigheden en de zieke bomen verder aantasten.

Mineralen
Het materiaal dat over bepaalde delen van de bossen uitgestrooid wordt – steenmeel of biolith – is een gesteente dat relatief langzaam mineralen afgeeft om de verzuring een halt toe te roepen. Verzuring zorgt er namelijk voor dat micro-elementen in oplossing komen en uitspoelen zodat ze niet meer beschikbaar zijn voor de vegetatie. Het steenmeel voegt mineralen toe en – hoewel ik het materiaal niet ken – vermoedelijk ook kalk.

Bekijk de video hier

Het zien van de film roept diverse vragen op, die we met de studenten tijdens de lessen besproken hebben. Vragen als:• Hoeveel uitstoot is er extra nodig voordat het steenmeel de plek van bestemming bereikt heeft?

• Hoelang is de werkingsduur van het materiaal? En in hoeverre moet de handeling herhaald worden?
• In hoeverre is dit symptoom bestrijding? En kunnen we niet beter de oorzaak aanpakken?
• Wat krijgen we terug als we niet ingrijpen en het gewoon laten gaan?
• Kunnen we gebruik maken van het principe van de Potentieel Natuurlijke Vegetatie (PNV) met successie – en dus bodem en water - als sturend mechanisme?
  

Vooral dat laatste houdt mij bezig. De oorzaak kunnen we op korte termijn niet wegnemen. Ook al verstoken we geen fossiele brandstoffen meer het ‘na-ijl effect’ zal nog decennia doorgaan voordat de lucht ‘schoon’ is en de zure depositie stopt.

Bedachte natuur
De pijnbomen (Pinus nigra nigra) die we kunnen zien op de film zijn in de tweede helft van de 19e eeuw aangeplant om het stuiven van de zandgronden tegen te gaan. We kijken dus naar ‘gemaakte’ natuur zoals dat feitelijk voor bijna alle natuur in Nederland geldt.Het dekzand waar we over spreken is een afzetting uit de laatste IJstijd. Het Noordzee bekken stond droog als gevolg van strenge koude. Straffe wind had vrij spel en kon het zand opnemen om het verder landinwaarts te deponeren. De natuur is altijd al onderhevig geweest aan invloeden en heeft daar altijd op gereageerd. Dat gegeven – het feit dat de natuur altijd reageert - brengt ons bij de interessante vraag wat we er voor terug zouden krijgen als we nietsdoen? Het antwoord is de vegetatie die past bij de omstandigheden zoals die nu gelden, dat noemen we de Potentieel Natuurlijke Vegetatie (PNV). Het mooie is dat het per definitie de vegetatie is welke het beste past bij de huidige omstandigheden en dus goed in staat is om te gaan met verzuring, stikstof depositie en alles wat er verder nog speelt.

Het huidige bosbestand zal plaatsmaken voor pioniers en ruigte beplanting zoals grassen en andere stikstof minners om vervolgens opgevolgd te worden door andere soorten die op hun beurt optimaal passen bij de omstandigheden die dan gelden. Dit proces van opeenvolgende stadia met bijbehorende flora en dus fauna noemen we successie. Wat mij betreft zou deze insteek de nieuwe norm moeten (kunnen)worden voor onze extensief gebruikte natuurterreinen. Want dan ben je pas echt bodem en water gestuurd bezig.

FGR
Wat we mogen hopen is dat er ecologen ‘meekijken’ bij het proces waarbij helikopters steenmeel uitstrooien over de bossen. Het is goed denkbaar dat er stukken zijn waar ze juist niets doen en met behulp van het monitoren van dit soort stukken in kaart brengen wat de alternatieven ons te brengen hebben. Met behulp van de tabellen en schema’s inclusief indicator soorten die we kennen van de Fysisch Geografische Regio’s is er een aardige inschatting te maken.

Voorwaarden scheppen
Ons idee van natuur, onze identiteit die we onbewust ontlenen aan natuurbeelden en onze leefomgeving maken dat we op een. behoedzame wijze handelen. Tegelijkertijd denk ik dat dit unieke kansen zijn voor ecologen en landschapsarchitecten om de handen ineen te slaan en bewoners en andere betrokkenen mee te nemen met de nieuwe (verwilderings) beelden die onvermijdelijk gaan ontstaan. Want is inmiddels niet het tijdperk aangebroken dat we af moeten van het maakbare aangeharkte landschap? Dat we als ontwerpers een stapje terug moeten doen en ons meer richten op het scheppen van voorwaarden op basis waarvan successie en ecologie ons verrijken met natuurbeelden die beter opgewassen zijn en/of reageren op het handelen van ons mensen en gebruikers?

Loslaten
Voorwaarden scheppen waarbij we meer gebruik maken van het mechanisme van successie vraagt dat we ‘oude’ beelden loslaten.Afstappen van het maakbare en aangeharkte en dat we onze mindset uitbreiden in de richting van een ruigere natuur.Kreten die te maken hebben met deze ontwikkeling horen we al als ‘rewilding’, nieuwe wildernis. In beleidsstukken en stedenbouwkundige projecten lezen we uitspraken als bodem en water sturend.

Als je er goed over nadenkt staan we aan de vooravond van een nieuwe spannende tijd, het symbiotisch tijdperk is al begonnen!

Meerstammige heesters en bomen
Op dit moment staat Amelanchier lamarckii, het Krentenboompje volop te bloeien. De plant is makkelijk toe te passen, doet het altijd. Valt in de catagorie, zoals ik ze altijd noem “plant hem niet op zijn kop maar doet het verder altijd”. Droog of vochtig (we hebben hem tijdens de excursie in Amstelveen langs de vijver zien staan, zie foto), zon of schaduw, het maakt hem niet uit. Ook de vorm is variabel; struikvormig, als boompje op eén stam of waar het nu omgaat meerstammig.  

Het gevolg is dat veel tuinontwerpers dan ook makkelijk deze plant “grijpen” als meerstammige heester/boom omdat ze niet anders kennen en dat is erg jammer. Want er zijn zoveel meer planten hiervoor geschikt.  

Waarom zou je een meerstammige plant willen gebruiken?
Dit is tweeledig. Wanneer je van een boom een meerstammig model wilt maken, zal deze niet zo hoog worden als een éénstammige maar geeft toch een volwassen beeld. Je keuze in het geschikte sortiment wordt groter.

Wanneer je een heester op deze manier behandelt, geeft het een meer ruimtelijk effect dan een ongesnoeide heester die veel massa geeft. Je kunt makkelijk nog een kruidlaag hieronder aanleggen. In bestaande tuinen kan je  heesters “redden” (laten staan) doordat ze na de snoeibeurt een veel luchtigere structuur krijgen.

‍Wat is meerstammig eigenlijk?
Over het algemeen ontstaat dit in de natuur vanzelf als een heester ouder wordt en de onderste of binnenste takken geen licht meer krijgen. Die sterven vanzelf af. Zo krijg je  grillig gegroeide hoofdtakken met een wirwar aan fijnere takken aan de lichtzijde van de plant. Voor bomen geldt dat de top door storm of een hongerig dier eruit is waardoor zich meerdere zijtakken gaan ontwikkelen, de apicale dominantie is immers doorbroken.

Wij mensen zijn ongeduldig en willen dit beeld van een plant sneller. Dit kan je bereiken door een heester aan te planten en die, zoals dat heet, op te kronen. Je gaat zelf een kroon vormen die verdeeld is over een aantal takken. In een jong stadium kies je al minimaal 3 tot maximaal 7 hoofdtakken uit en snoeit de rest weg. Ook van de zijtakken die op de hoofdtakken zitten kan je er al een aantal wegknippen. Uitgaande van een heester van rond de meter begin je met het opknippen tot een hoogte van 50 cm.

Het jaar erop ga je weer een stukje hoger. Omdat je selecteert in het aantal takken, zal de energie naar die takken gaan, de afgeknipte takken vragen geen voeding meer. Het proces kan daardoor sneller gaan dan in de natuur.

‍Welke planten zijn hiervoor geschikt?
Vooral de wat hoger wordende heesters zoals Acer palmatum, Cornus kousa, Stewartia soorten maar ook onze inheemse Ligustrum vulgare kan op die manier als meerstammige plant als solitair worden toegepast. Niet gesnoeid aan de bovenkant geeft hij geurige bloemen en donkerblauwe bessen en is hij niet meer zo “gewoon” als een geknipte haag. Eigenlijk elke wintergroene of bladverliezende heester.

Koop je een spil, een ééntakkige plant, knip dan na één groeiseizoen de plant af op ongeveer 20 cm boven de grond. Hij zal gaan uitlopen op verschillende knoppen die nieuwe twijgen vormen en volg dan de uitleg voor het maken van een meerstammige boom. Want van sommige planten, bijvoorbeeld Parrotia persica, kan je op deze manier makkeijk zelf een meerstammige plant maken want vaak zijn ze òf niet te koop òf zeer prijzig.

Met andere woorden, kijk eens met andere ogen naar een plant met zijn toepassing en probeer sowieso eens iets anders dan Amelanchier, die overigens best mooi is, hoor.