Veel hoveniers leggen niet alleen tuinen aan en onderhouden ze, maar maken ook zelf ontwerpen. Vaak naar volle tevredenheid van de klant. Maar, zegt Hanneke Clabbers, docente aan de OntwerpAcademie waar hoveniers onder meer cursussen tuinontwerp volgen: „Er bestaat een verschil tussen een tuintekening en een tuinontwerp.”

Als hoveniers aan een ontwerpopleiding beginnen, nemen ze meestal een aantal typische werkwijzen mee uit hun praktijk. „In gesprekken met studenten en collega’s komen steeds weer dezelfde punten naar voren”, vertelt Clabbers. „Die zijn begrijpelijk vanuit hun vak, maar kunnen het ontwerpproces soms ook beperken.” Hieronder worden de belangrijkste behandeld.

Doen wat de klant vraagt

Beginnen met de wensen van de opdrachtgever lijkt logisch: de klant betaalt tenslotte voor de tuin. Toch kan het ook een valkuil zijn. Opdrachtgevers zijn zelden ervaren tuinontwerpers en baseren hun wensen vaak op beelden die ze ergens hebben gezien. De hovenier ontwerpt vervolgens niet de beste tuin die hij zou kunnen maken, maar de verzameling van functies die gevraagd wordt. Het is vaak lastig zijn om hieraan te ontsnappen. „Hoveniers ontdekken vaak tijdens de opleiding pas dat er meer collega's in hetzelfde schuitje zitten. Die geen tijd, kennis en doelgroep hebben om de tuinen te maken die ze zouden willen maken.”

Tijdens een ontwerpopleiding leren hoveniers daarom dat de wensen van de klant slechts één onderdeel van het ontwerpproces vormen. De ontwerper brengt zelf juist de vakkennis en visie mee. Door eerst de plek te analyseren en daarna met een eigen voorstel te komen, ontstaat vaak een sterker en beter onderbouwd plan. De opdrachtgever krijgt zo niet alleen wat hij vroeg, maar een ontwerp dat beter bij de plek past. „Vaak is dat spannend voor hoveniers die gewend zijn om ’gewoon’ te leveren wat er gevraagd wordt. Maar ze leren gaandeweg dat er ook een doelgroep is die het juist waardeert dat je met een verrassend plan komt.”

Ruimtelijk denken

Hoveniers zijn over het algemeen oplossingsgericht. Ze denken in praktische stappen: het pad moet hier komen, een terras in de zon, de oprit daar, de schutting moet worden vervangen en we zetten daar een haagje om de kliko’s uit het zicht te houden. Dat levert een duidelijke indeling op, maar nog geen ontwerp. Je lost de problemen stuk voor stuk op maar niet in samenhang.

„Bekijk de tuin als ruimtelijk geheel. Kijk naar zichtlijnen, naar open en besloten plekken en naar de manier waarop mensen door een tuin bewegen. De functies blijven belangrijk, maar worden onderdeel van een groter ruimtelijk verhaal.”

Eerst analyseren, dan ontwerpen

Een belangrijk verschil tussen een tuintekening en een tuinontwerp zit in het voortraject. Maak eerst een analyse van de plek. Dat gebeurt vaak met verschillende kaarten: een functiekaart met de wensen van de opdrachtgever, maar ook kaarten van zon en schaduw, zichtlijnen, beschutting en groeiomstandigheden voor planten.

Kijk ook naar de omgeving. Wat zijn aanknopingspunten in het landschap, de straat of de architectuur van de woning?

„Wat we vaak zien gebeuren is dat ontwerp en materialisering losgekoppeld worden van landschap en van de architectuur, terwijl dat nu juist een gratis inspiratiebron kan zijn.”

Door deze kaarten over elkaar heen te leggen ontstaat een overzicht van kansen en knelpunten. Op basis daarvan wordt een eerste conceptschets gemaakt – een soort ruimtelijke blauwdruk van het ontwerp.

Trends volgen

Het volgen van trends waarbij je vooral reageert op wat de markt aanbiedt, staat in de weg van het werken vanuit je eigen onderzoek en inspiratie. Een tuin kan al snel een verzameling worden van losse ’trendy’ elementen die een relatie met elkaar en met de plek missen. Ook het kiezen van losstaand thema bijvoorbeeld ’mediterraan’ of ’jungle’ zonder dat er een aanknopingspunt is vanuit de plek zelf is een valkuil. De tuin wordt dan al snel een vreemde eend in de bijt. Maar als je nou juist iets wilt maken dat eruit springt? „Dat kan ook, maar denk erover na en beargumenteer waarom je het zo doet.”

Beplanting als ontwerpmiddel

In veel tuinen wordt beplanting pas aan het eind toegevoegd. Eerst wordt de tuin ingedeeld, de verharding bepaald en daarna worden planten gekozen om het geheel aan te kleden. In een ontwerpmatige aanpak werkt het juist andersom. Beplanting kan ruimtes vormen, zichtlijnen sturen en een tuin verbinden met het landschap.

Je kunt planten gebruiken om te laten zien waar je bent. Kijk daarom ook naar groeiplaatsen en naar de vegetatie die van nature in een gebied voorkomt. Die vertelt vaak veel over bodem, water en landschap en kan een waardevolle leidraad zijn bij het kiezen van planten. „Veel hoveniers wonen en werken al jaren in een gebied en hebben heel veel kennis van de natuurlijke vegetatie en de beplanting die het er goed doet in tuinen. Gebruik die kennis in je ontwerp!”

Waarde zien in wat er al staat

Bij een herinrichting wordt een tuin vaak eerst volledig leeggehaald. Dat lijkt overzichtelijk, maar betekent ook dat bestaande kwaliteiten verdwijnen. Kijk daarom eerst naar wat er al aanwezig is. Een volwassen boom, een bestaande haag of een goed ontwikkelde bodemstructuur kan juist een sterke basis vormen voor een nieuw ontwerp. Door zulke elementen te behouden krijgt een tuin sneller karakter en ecologische waarde.

Meer gereedschap

Wat veel hoveniers uiteindelijk ontdekken, is dat hun gereedschapskist als ontwerper groter wordt. Ze leren niet alleen hoe ze een tuin kunnen maken, maar ook hoe ze een plek kunnen lezen en dat vertalen naar een ontwerp. Die manier van werken kost in het begin meer tijd, maar levert vaak betere en meer doordachte tuinen op. En misschien nog belangrijker: het maakt het vak opnieuw interessant. Niet alleen uitvoeren, maar echt ontwerpen.

Een beter verhaal voor de klant

Door analyse en onderzoek ontstaat een verhaal: waarom een terras op een bepaalde plek ligt, waarom bepaalde planten worden gekozen of waarom een bestaande boom juist behouden blijft.

„Veel hoveniers merken zo’n diepgravender ontwerpproces niet alleen hun plannen verandert, maar ook hun rol richting de klant. In plaats van alleen een indeling te presenteren, kunnen ze hun keuzes onderbouwen. Dat geeft niet alleen meer overtuigingskracht, maar ook meer vertrouwen in het eigen vakmanschap.”